độ vĩ
Định nghĩa
- Danh từ:
- Khoảng cách góc từ một điểm trên bề mặt Trái Đất đến đường xích đạo: "độ vĩ" là tọa độ địa lý xác định vị trí của một điểm ở phía bắc hoặc phía nam so với xích đạo, được đo bằng độ (°), từ 0° tại xích đạo đến 90° tại hai cực.
- Đơn vị đo lường trong địa lý và thiên văn: "độ vĩ" cũng được dùng để chỉ giá trị cụ thể của vĩ độ, thường kết hợp với "độ kinh" để xác định vị trí chính xác.
Ví dụ sử dụng
- Danh từ:
- Thành phố Hồ Chí Minh nằm ở độ vĩ khoảng 10° Bắc. (Thành phố Hồ Chí Minh có vĩ độ xấp xỉ 10 độ phía bắc xích đạo.)
- Độ vĩ của điểm A là 45° Nam, nghĩa là điểm đó nằm ở bán cầu nam. (Giá trị vĩ độ 45 độ nam cho biết vị trí ở phía nam xích đạo.)
- Các nhà hàng hải thường đo độ vĩ bằng sao Bắc Cực. (Người đi biển xác định vĩ độ dựa vào vị trí sao Bắc Cực.)
Các cách sử dụng nâng cao
"độ vĩ địa lý": vĩ độ được xác định dựa trên bề mặt địa hình thực tế của Trái Đất, không phải vĩ độ thiên văn.
- Độ vĩ địa lý của một điểm có thể khác biệt nhỏ so với độ vĩ thiên văn do sự không đồng nhất của trọng lực. (Vĩ độ địa lý và vĩ độ thiên văn khác nhau do ảnh hưởng của lực hấp dẫn.)
"độ vĩ từ": vĩ độ được xác định dựa trên từ trường Trái Đất, dùng trong la bàn từ.
- Độ vĩ từ thay đổi theo thời gian do sự dịch chuyển của cực từ. (Vĩ độ từ không cố định vì cực từ di chuyển.)
Biến thể và từ gần giống
Vĩ độ (danh từ): tọa độ địa lý xác định vị trí bắc-nam, đồng nghĩa với "độ vĩ".
- Vĩ độ của Hà Nội là 21° Bắc. (Hà Nội có vĩ độ 21 độ bắc.)
Kinh độ (danh từ): tọa độ địa lý xác định vị trí đông-tây, thường dùng cùng với "độ vĩ".
- Kinh độ và độ vĩ kết hợp tạo thành tọa độ địa lý chính xác. (Kinh độ và vĩ độ là hai thành phần của tọa độ.)
Từ đồng nghĩa
- Vĩ độ: tọa độ bắc-nam, thường dùng thay thế cho "độ vĩ" trong giao tiếp hàng ngày.
- Vĩ tuyến: đường tròn tưởng tượng trên bản đồ nối các điểm có cùng độ vĩ.
- Vĩ tuyến gốc là đường xích đạo, có độ vĩ bằng 0°. (Đường xích đạo là vĩ tuyến có vĩ độ 0 độ.)
Thành ngữ liên quan
Độ vĩ cao: chỉ vùng đất gần cực, có khí hậu lạnh.
- Các nước Bắc Âu nằm ở độ vĩ cao nên mùa đông rất dài. (Các nước như Na Uy, Thụy Điển có vĩ độ lớn, dẫn đến mùa đông kéo dài.)
Độ vĩ thấp: chỉ vùng đất gần xích đạo, có khí hậu nóng.
- Các quốc gia Đông Nam Á nằm ở độ vĩ thấp, quanh năm nóng ẩm. (Các nước như Việt Nam, Thái Lan có vĩ độ nhỏ, khí hậu nhiệt đới.)